- اصلًا اين دو موضوع فرق مىكنند ، يعنى پدر عامل وجود پسر است ، پسر عامل تغيير وجود پدر است . استاد : بله ، اينها از همديگر جداست . تأثير و تأثر اينها از دو ناحيهء مختلف است ، ولى اينها از دو ناحيهء مختلف كه نمىگويند ؛ مىگويند ابزار توليد ، افكار را پيش مىبرد و مىسازد ، افكار هم ابزار توليد را پيش مىبرد و مىسازد . اگر اين‌طور گفتيم ، نمىخواهيم بگوييم كه مانعى دارد ، ولى ديگر نمىشود براى يكى حق تقدم قائل شد . اين را كتاب ماركس و ماركسيسم هم گفت . علت اينكه يك نوع ابهام پيدا شده اين است كه خود ماركس در ابتدا اصلًا به‌طور مطلق عامل اقتصادى را عامل اول و اصل مىدانست و آنها را تابع و فرع و هيچ گونه تأثيرى براى عوامل ديگر روى عوامل اقتصادى قائل نبود . ولى بعدها خودش متوجه شد كه اين درست نيست . آنوقت آمد حرف خودش را اصلاح كرد . آن جملهء معروفش در همين جا بوده . مىخواست تأثير روبنا را روى زيربنا بگويد ، شاگردها و مريدهايش نمىپذيرفتند ، گفت من به اندازهء شما ماركسيست نيستم ، يعنى من به اندازهء شما براى عوامل اقتصادى نقش اساسى قائل نيستم ؛ اگرچه خودش هم در جوانى همان‌طور قائل بوده . اين است كه اينجا اندكى مبهم است . - تأثيرى كه اينها به‌طور متقابل قائل هستند شايد از همان اصل كلى ناشى بشود ( اصل تأثير متقابل ) . استاد : بله ، ولى در تأثير متقابل پديده‌ها ، ديگر اولويتى براى هيچ كدام نسبت به ديگرى قائل نيستيم . - بحث ديگرى كه دارد اين است كه عيناً مثل فسيلها كه ما با شناختن فسيلها ادوار تكامل طبيعى را مىتوانيم بشناسيم ، آنقدر ابزار توليد نقش تعيين كننده در تعيين تحول و تشكل دوره‌ها دارد كه كافى است ما مشخص كنيم كه در اين سال اين جامعه ابزار توليدش چه بوده است تا براساس آن با يك رابطهء خطى مشخص تعيين كنيم كه نظام توليدى آن جامعه چه بوده ، نظام اقتصادى آن چه بوده ، نظام فكرى ، هنرى ، سياسى ، مذهبى و حقوقى آن چه بوده است . استاد : همان مسئلهء شناخت است كه بار ديگر مىآورد ؛ يعنى كليد و مفتاح شناخت اين است نه آن .